لایحه برنامه پنجم دومین گام در جهت حرکت به سمت هدف گذاری ۱۴۰۴ است؛ افقی که توسعه خواهان کشور ایستادن بر قله منطقه را برای آن تصویر می کردند. تجربه برنامه چهارم رسیدن به این افق را در نظر آنان آرزویی محال کرده، از این رو وقتی عیار برنامه پنجم را به محک تجربه می گذارند تصویر مطلوبی از تصورشان بیرون نمی آید. برنامه پنجم چه می گوید؛ برنامه پنجم در ۹ سرفصل و ۱۹۹ ماده تهیه شده و عنوان انتخابی برای «پیشرفت و عدالت» است. در حالی که بر اساس سناریو تنظیم شده در سازمان منحله مدیریت و برنامه ریزی قرار بود در فرآیند چشم انداز با اقتصاد مبتنی بر دانایی آغاز و با برنامه یی بر مبنای تثبیت مبانی رشد و رشد اقتصادی پایدار ادامه یابد. ?اگر مجتمع های تجاری و اداری محل مناسبی برای نمازخانه پیش بینی نکنند نقشه ساخت آنها تایید نمی شود.

▪ سازمان های تربیت بدنی می توانند زمین های تحت تملک خود را به صورت اجاره بلندمدت به مراکز دینی، مذهبی و بخش غیردولتی واگذار کنند.

▪ دستگاه های آموزشی اختیار پیدا کرده اند با بازنگری متون، محتوا و برنامه های آموزشی از طریق تعامل با حوزه های علمیه رشته های جدیدی در حوزه علوم انسانی تدوین کنند.

▪ تهیه فهرست کالاهای مباح ولی آسیب رسان به سلامت برای مقابله با بیمارها و عوامل خطرساز.

▪ دولت اختیار خواسته است برای تمام ایرانیان از طریق وزارت کشور کارت هوشمند صادر شود و باید تمام اشخاص حقوقی و حقیقی در ارائه خدمات این کارت را مد نظر داشته باشند.

▪ سالانه ۲۰ درصد از منابع صندوق صرف پرداخت تسهیلات قرض الحسنه کند.

▪ در حالی که بانک مرکزی به دنبال ساماندهی صندوق های قرض الحسنه و نظام مند کردن آنان است برنامه نویسان بر گسترش آن تاکید کرده اند.

▪ پشتیبانی لازم برای افزایش حداقل ۱/۵ میلیون نفر بسیج فعال و ویژه تا پایان برنامه پنجم و تامین خسارت های بسیجیان در ماموریت های مختلف به ویژه دفاعی و امنیتی.

▪ برنامه پنجم برخلاف برنامه چهارم تکلیف ارائه گزارش نظارتی به مجلس حذف و به صورت کلی گفته شده گزارش های نظارتی تهیه و تا پایان آذر جهت اطلاع مردم منتشر می شود.

▪ در برنامه پنجم هشت شورای جدید ایجاد شده است که در برخی ریاست آن برعهده رئیس دولت است.

▪ هدف های غیر معمول برنامه اضافه شدن ۲۵ درصد به سطح جنگل های کشور (ماده ۱۴۹) که به معنای بیش از یک میلیون هکتار جنگل کاری ظرف پنج سال آینده است در حالی که عملکرد دو دهه گذشته کمتر از نصف این مقدار بوده است.

▪ برنامه پنجم اولین برنامه یی است که بدون هدف کمی نوشته شده است. این برنامه فاقد جدول است و در مواد آن نیز به زحمت می توان عدد و رقمی پیدا کرد.

ظاهراً در دولت نهم ترجیح داده شده عنوان برنامه تغییر کند، گرچه تغییر منحصر به عنوان نیست و صاحب نظران آن را در چارچوب، ادبیات، محتوا و... ردیابی کرده اند؛ تغییراتی که نقد آن را باید به مجالی دیگر موکول کرد اما اگر قرار باشد مواد و محتوای برنامه به اجمال گزارش شود باید از مقدمه آغاز کرد.

● هدف کجاست

در مقدمه مختصر برنامه هدف برنامه مشخص شده است. این مقدمه به تبعیت از سخنرانی های احمدی نژاد با اتکال به خدا و توجهات حضرت ولی عصر شروع شده و جهت گیری آن تحقق دستیابی به اهداف و الزامات سیاست های کلی رهبری و اصل ۴۴ عنوان شده است.

نویسندگان اعلام کرده اند در تدوین برنامه اصول هفت گانه دستیابی به جایگاه ترسیم شده در چشم انداز، توجه به خطوط راهنمای الگوی اسلامی- ایرانی، جلب گسترده مشارکت مردم با مردمی کردن حوزه اقتصاد و اجتماع، ایجاد فضای مناسب برای جهش بلند اقتصادی و اجتماعی و عدالت اجتماعی با دفاع از حقوق کرامت انسانی، توزیع مناسب درآمد به دور از فقر، فساد و تبعیض را مدنظر داشته اند.

در مقدمه برنامه آمده است؛ «با تغییر رویکرد از دوره های گذشته تلاش شده با نوآوری در برنامه ریزی به منظور تحقق دو شاخص پایه یی پیشرفت و عدالت و توجه به دین باوری و خودباوری و ترسیم الگویی بومی و نقشه اسلامی ایرانی به منظور حرکت شتابان به سمت تحقق جامعه اسلامی اسوه و شاهد با رویکرد عدالت محوری تهیه و تدوین شده است.»

برنامه نویسان پیش بینی کرده اند بعد از اجرای برنامه خانواده، مدرسه، دانشگاه، مسجد، رسانه و اداره بر پایه هویت اسلامی انقلاب متحول شوند.

● آغاز دفتر

اما آغاز برنامه یا فصل اول آن به عنوان فرهنگ اسلامی- ایرانی اختصاص یافته است. این بخش ۱۵ ماده برنامه را دربرگرفته و در آن مجوزهایی برای دولت و دستگاه های اجرایی مطالبه شده است. اولین ماده برنامه تدوین «الگوی توسعه اسلامی ایرانی» از سوی معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی تا پایان سال اول است. این معاونت در حالی مامور تدوین این الگو شده که در مقدمه ادعا شده بود برنامه پنجم بر اساس این الگوی برنامه ریزی تدوین شده است.

ماده دو به نقشه مهندسی فرهنگی کشور اختصاص دارد و در ماده سه مجوزهایی برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صادر شده است. در ماده ۳ به وزارت فرهنگ و ارشاد اجازه داده شده به منظور تعمیق ارزش های مبتنی بر فرهنگ اسلامی- ایرانی، اعتلای معرفت دینی، تقویت هنجارهای فرهنگی، ابتکار، قناعت و ترویج فرهنگ ایثار اقداماتی را انجام دهد. این اقدامات عبارتند از؛ تهیه برنامه اجرایی برای ترویج و توسعه فرهنگ نماز، زکات، امربه معروف و نهی از منکر، تهیه برنامه در زمینه قانونگرایی، خودباوری و تقویت نهاد خانواده، حمایت مالی از توسعه و راه اندازی موسسات فرهنگی، هنری و قرآنی و... تدوین «سند ملی توسعه روابط فرهنگی جمهوری اسلامی در سطح بین الملل» به منظور تبیین مبانی اسلام ناب محمدی، انقلاب اسلامی، اندیشه دینی و سیاسی امام خمینی و رهبری از دیگر مواد برنامه است. اما مهم ترین قسمت این بخش را شاید بتوان ماده ۵ دانست؛ ماده یی که به منظور توسعه فضاهای مذهبی، بهره گیری از بقاع متبرکه و اماکن مذهبی و تثبیت جایگاه مسجد به عنوان اصلی ترین پایگاه عبادی، سیاسی و... تهمیداتی اتخاذ شده است. یکی از این اقدامات منوط کردن تایید نقشه مجتمع های تجاری و اداری به محل مناسبی برای نمازخانه است. در واقع اگر مجتمع های تجاری و اداری محل مناسبی برای نمازخانه پیش بینی نکنند نقشه آنها تایید نمی شود. سازمان جنگل ها و شهرداری ها نیز موظفند فضای کافی برای نمازخانه در پارک های ملی و شهری در نظر گیرند.

● تدابیر برای ترویج و مقابله

برنامه نویسان دولت احمدی نژاد به منظور زنده نگه داشتن اندیشه امام خمینی و رهبری و برجسته کردن آن در سیاستگذاری ها نشان ملی امام خمینی را تعریف کرده اند و قرار است این نشان را به شخصیت های عدالتخواه و انقلابی در سطح جهان اعطا کنند. حمایت های مالی و حقوقی از حوزه ها و انجمن ها به منظور نشر فرهنگ و معارف اسلامی از دیگر تدابیر اتخاذی در برنامه است.

تقویت رسانه های ماهواره یی و اینترنتی و مقابله با رسانه های معارض را از دیگر اقدامات در طول برنامه پنجم باید عنوان کرد. سازمان های تربیت بدنی نیز می توانند زمین های تحت تملک خود را به صورت اجاره بلندمدت به مراکز دینی، مذهبی و بخش غیردولتی واگذار کنند.

● بازنگری در علوم انسانی

در فصل دوم، اهداف بخش علم و فناوری در ۱۲ ماده دسته بندی شده. در این فصل دستگاه های آموزشی اختیار پیدا کرده اند با بازنگری متون، محتوا و برنامه های آموزشی از طریق تعامل با حوزه های علمیه رشته های جدیدی در حوزه علوم انسانی تدوین کنند. بازنگری اساسی در فرآیند هدایت تحصیلی دانش آموزان در مقاطع مختلف نیز از دیگر برنامه های اتخاذ شده در پنج سال آینده است.

● زنان خانه دار در برنامه

فصل سوم همانند دیگر فصل ها عنوانی کلی دارد و در گستره بسیطی به نام اجتماعی خلاصه شده است. در این برنامه به صورت کلی برخی مسائل برای بیمه اجتماعی، سلامت، حمایت و... بیان شده است.

یکی از موارد گنجانده شده در برنامه تهیه فهرست کالاهای مباح ولی آسیب رسان به سلامت برای مقابله با بیمارها و عوامل خطرساز است. قرار است هر سال فهرست این کالاها اعلام شود. حمایت از خانه داری زنان از دیگر اهداف برنامه به حساب می آید و قرار است به منظور ارزشگذاری امر مقدس خانه داری و خدمات آنان در فرآیند اقتصادی اثر کار زنان خانه دار در حساب های ملی لحاظ شود.

● کارت هوشمند ملی برای مردم

در بخش نظام اداری و مدیریت، توسعه شبکه ملی اطلاعات امن پیش بینی شده و تمام دستگاه های اجرایی باید به این شبکه وصل شوند و اطلاعات خود را در این شبکه تولید، پردازش و تبادل کنند. برای تمام ایرانیان نیز قرار است از طریق وزارت کشور کارت هوشمند صادر شود و باید تمام اشخاص حقوقی و حقیقی در ارائه خدمات این کارت را مد نظر داشته باشند.

● انحلال حساب ذخیره

فصل پنج قانون برنامه پنجم را اگر حیاتی ترین بخش برنامه نتوان گفت باید جزء مهم ترین بخش ها به حساب آورد؛ بخشی که قرار است برای اقتصاد کشور نقشه راه ترسیم کند. اما تدابیر مجموعه تحت مدیریت احمدی نژاد برای این حوزه کلی و در یک دامنه باز مفهومی تعریف شده است. برای مثال در بخش کسب و کار فقط اشاره به این شده که فهرست و سازوکار ها باید به گونه یی تدوین شود که عرضه محصولات فقط با نشان تجاری باشد.یا درخصوص بهره وری سازوکار و اجرایی ارتقای آن قید شده و درخصوص آن توضیحی دیگر داده نشده است. در حالی که بر اساس سیاست های کلی رهبری سهم بهره وری باید در پایان برنامه سوم به یک سوم رشد اقتصادی افزایش یابد ولی برنامه هیچ اشاره یی به آن ندارد. فصل پنجم را باید سووشون حساب ذخیره ارزی دانست. حساب ثبات سازی که قرار بود از اقتصاد کشور در برابر نوسانات قیمت نفت پاسداری کند و تمرین آینده نگری در فرآیند توسعه خواهی باشد اما این حساب نیز همانند دیگر حرکت های توسعه خواهی کشور نافرجام ماند و قربانی بی برنامگی های اقتصاد و سیاست کشور شد. حساب ذخیره به تاریخ پیوست و بر اساس سیاست های کلی صندوق توسعه ملی باید جایگزین شود، صندوقی که ۲۰ درصد از درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز را در درون خود جای می دهد و مانده حساب هم (اگر چیزی مانده باشد) به آن اضافه می شود. نکته مثبت لایحه که البته محصول سیاست های کلی است ممنوعیت استفاده از منابع این صندوق برای هزینه های جاری است. اما دولت در برخی بخش ها خواب خوشی برای این منابع ندیده است زیرا در برنامه مجوز خواسته تا سالانه ۲۰ درصد از منابع صندوق را صرف پرداخت تسهیلات قرض الحسنه کند، در صورتی که رهبری در سیاست های کلی تاکید کرده به منظور تغییر نگاه به نفت و گاز و درآمدهای حاصل از آن، از منبع تامین بودجه عمومی به «منابع و سرمایه های زاینده اقتصادی» باید این صندوق تاسیس شود و تسهیلات پرداختی از محل این صندوق با هدف تولید و توسعه سرمایه گذاری در داخل و خارج کشور با در نظر گرفتن شرایط رقابتی و بازدهی مناسب اقتصادی باشد در حالی که تسهیلات قرض الحسنه خرد و با هدف رفع حوائج شخصی افراد است.

● گسترش قرض الحسنه ها

برنامه پنجم در برخی مراحل در تضاد با سیاست های دستگاه های اجرایی است مثلاً در حالی که بانک مرکزی به دنبال ساماندهی صندوق های قرض الحسنه و نظام مند کردن آنان است برنامه نویسان بر گسترش آن تاکید کرده اند و گفته اند ساز و کار توسعه آن باید در پنج سال آینده ایجاد شود.

● افزایش پنج میلیون بسیجی فعال

در فصل سیاسی و امنیت دولت اجازه خواسته است به منظور تقویت کمی و کیفی بسیج مستضعفان و حضور بیشتر نیروهای مردمی در صحنه های امنیت و دفاع از کشور، آرمان ها و مبانی اندیشه انقلاب اسلامی و توسعه فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر اقدام ها و تسهیلات لازم را به شرح زیر فراهم نماید؛

الف- پشتیبانی لازم برای افزایش حداقل ۱/۵ میلیون نفر بسیج فعال و ویژه تا پایان برنامه پنجم

ب- پشتیبانی از رده های مقاومت بسیج، بسیج اساتید به ویژه در فعالیت های پژوهشی و علمی در دستگاه های مشمول ماده ۵ قانون مدیریت خدمات کشوری در قالب طرح مصوب

ج- به سازمان بسیج اجازه داده می شود از محل اعتبار مصوب خود حمایت لازم را برای تامین پوشش بیمه یی و تامین خسارت های ناشی از به کارگیری بسیجیان در ماموریت های مختلف به ویژه دفاعی و امنیتی به عمل آورد.

● نظارت بدون مرجع

از نظر قانون مجلس به نمایندگی از ملت مرجع نظارت بر دولت است اما در برنامه پنجم برخلاف برنامه چهارم تکلیف ارائه گزارش نظارتی به مجلس حذف و به صورت کلی گفته شده گزارش های نظارتی تهیه و تا پایان آذر جهت اطلاع مردم منتشر می شود در حالی که در برنامه چهارم باید به مجلس ارائه می شد و دولت هیچ گاه به طور قانونمند در این باره عمل نکرد و اعتراض های مجلس را نادیده گرفت اما مجلس که ابزار نظارتی در اختیار دارد نتوانست به موقع از وضعیت برنامه در پنج سال گذشته مطلع شود. مردمی که هیچ ابزاری ندارند چگونه می توانند از اوضاع مطلع شوند.

● ادبیاتی متفاوت

برنامه پنجم ادبیاتی متفاوت دارد زیرا دستور داده شده عبارت «دولت مکلف است» حذف شود و واژه «مجاز است، اختیار دارد» جایگزین شود. در واقع مواد به گونه یی نوشته شده که حواله به مبهم است در حالی که وقتی به دولت تکلیف می شد باید کار در طول برنامه و در زمان تعیین شده به ثمر می رسید. در ۱۹۹ ماده برنامه پنجم فقط ۲۵ بار واژه «مکلف است» به کار برده شده که این تکلیف در برخی مواد برعهده شهرداری ها، اشخاص و قوه قضائیه است اما در برنامه چهارم فقط در ۷۵ ماده ابتدایی ۳۰ بار دولت مکلف به اقدام عملی مشخص شده است.

● نبود جدول و هدف کمی

برنامه پنجم اولین برنامه یی است که بدون هدف کمی نوشته شده است. این برنامه فاقد جدول است و در مواد آن نیز به زحمت می توان عدد و رقمی پیدا کرد.ظاهراً دولت به دلیل آن که امکان ارزیابی مطلوبی از عملکرد وجود نداشته باشد تن به رقم و عدد نداده است.

● شوراهایی جدید و اختیاراتی نامحدود

به یاد دارید چند سال پیش احمدی نژاد شوراهای عالی را به دلیل آنکه وقت زیادی از مسوولان عالی می گیرد منحل کرد. در برنامه پنجم هشت شورای جدید ایجاد شده است که در برخی ریاست آن برعهده رئیس دولت است. برنامه به گونه یی نوشته شده که دولت اختیارات وسیعی از مجلس می گیرد اما چون ادبیات کلی گونه است و اهداف معین نشده، مشخص نیست چگونه می توان نظارت کرد. اجازه تغییرات اساسی در اساسنامه شرکت و دستگاه ها اخذ شده اما در مقابل وظیفه یی مشخص نشده است. در این برنامه شش صندوق جدید تعریف شده که از طریق منابع دولتی برای بخش های مختلف پیش بینی شده است.

● هدف گذاری غیرمعمول

هدف گذاری هم در مواردی غیرمعمول است. برای مثال در برنامه آمده است؛

- سهم تامین انرژی از منابع انرژی های نو حداقل به ۵/۱ درصد انرژی الکتریکی مصرفی برسد. (ماده ۱۳۴)

- ۵/۱ درصد به معنای ۵/۴ میلیارد کیلووات ساعت برق است که احتیاج به نصب ۱۰۰۰-۸۰۰ مگاوات قدرت دارد. ظرفیت نصب شده حداکثر چهار مگاوات است (طبق برخی برآوردها دستیابی به این هدف حدود دو هزار میلیارد دلار هزینه دارد).

- اضافه شدن ۲۵ درصد به سطح جنگل های کشور (ماده ۱۴۹) که به معنای بیش از یک میلیون هکتار جنگل کاری ظرف پنج سال آینده است در حالی که عملکرد دو دهه گذشته کمتر از نصف این مقدار بوده است.

- تامین منابع سرمایه گذاری پالایشگاه های میعانات گازی بندرعباس و فارس از محل منابع داخلی شرکت ملی نفت و شرکت های تابعه. (ماده ۱۳۲) به معنای پنج تا شش میلیارد دلار سرمایه گذاری است که با توجه به طرح های در دست اجرا تامین آن ناممکن است.

- حذف ساز و کار محدودکننده شروع طرح های عمرانی جدید. (ماده ۱۹۶)

● پایان کار

برنامه های توسعه نشانه عمل دولت ها هستند به این ترتیب برنامه پنجم را هم باید به مثابه رفتار و تدبیر دولت دانست. آیا باید پنج سال صبر کرد و دید با خلق خدا چه می کند این تدبیر دولت، یا فردا از هم اکنون معلوم است؟

مهدی نوروزیان